Myiasis (huidmadenziekte)
Meer onderwerpen over schapen en koeien vind je hier.
Inleiding
Elk jaar worden veel schapen aangetast door myiasis. In de myiasis-gevaarlijke periode is een dagelijkse controle van schapen enlammeren dan ook erg belangrijk.
Oorzaak
Huidmadenziekte wordt in ons land vooral veroorzaakt door de larven (maden) van de groene vleesvlieg, Lucilla sericata). Deze larven beschadigen de huid en de spieren van het schaap en daarbij kunnen diepe wonden ontstaan. De groene vleesvlieg is gesteld op eiwitrijk voedsel. Daarbij kun je denken aan keukenafval, kadavers of hondenpoep. De vlieg heeft dit voedsel nodig om zelf eieren te kunnen leggen. De vliegperiode van de groene vleesvlieg is onder Nederlandse omstandigheden van ongeveer begin april tot eind oktober. De vliegperiode hangt af van temperatuur en vochtigheid en kan per gebied dus behoorlijk verschillen.
Levenscyclus van de groene vleesvlieg
Als het in het najaar kouder wordt stopt de levenscyclus van de Lucilla sericata. De larven overwinteren in de grond en komen weer tot ontwikkeling als in het voorjaar de temperatuur en de vochtigheid gunstiger worden.
Volwassen vrouwelijke vliegen kunnen overal op een schaap of lam eieren leggen. Onder gunstige omstandigheden (goede vochtigheidsgraad van de wol, voldoende wollengte en een geschikte temperatuur) kunnen de eitjes zich binnen één dag ontwikkelen tot larven. Deze larven zijn lichtschuw en zoeken zich een weg naar de huid waar ze zich met huidvocht voeden.
Daar vervellen de larven twee maal en na de eerste vervelling krijgen ze bijtende monddelen waarmee ze zich door de huid van het schaap heen kunnen vreten*. Uit de wonden komt wondvocht vrij, dat op zich weer vliegen aantrekt die hun eieren opnieuw in de omgeving afzetten.
De larven die uitgroeien vallen op de grond en verpoppen zich daar. Uit deze poppen komen weer vliegen waarmee de cyclus rond is (zie ook tekening hieronder).
De levenscyclus van de groene vleesvlieg (tekening: Henk Vrieselaar)
Afhankelijk van de weersomstandigheden kunnen per jaar zes tot zeven cycli worden rondgezet. Wanneer veel maden zich bij het schaap naar binnen vreten kan het dier uiteindelijk sterven als gevolg van shock, infectie of vergiftiging door produkten die bij de weefselafbraak ontstaan.
Verschijnselen
Op pas geboren schapen komt myiasis niet voor. Dat komt doordat de lichtschuwe larven niet van droogte houden en zich zo niet goed kunnen ontwikkelen. Een wollengte van minimaal twee cemtimeter is nodig voor de ontwikkeling van myiasis.
Aangetaste schapen of lammeren vertonen als eerste een afwijkend gedrag. Schuren, trappelen, onrust en bijten aan de wol kunnen de eerste de symptomen zijn. Bij een ernstige aantasting van de huid worden de schapen sloom en ziek. Ze stoppen met eten en gaan snel in conditie achteruit. De aangetaste plekken kunnen op het hele lichaam van het schaap of lam voorkomen.
Myiasis komt het meest voor bij lammeren en in de winter geschoren ooien. In de myiasis-gevaarlijke periode is dagelijkse controle van de dieren dan ook erg belangrijk.
Behandeling
Zodra de diagnose is gesteld moet direct tot behandeling worden overgegaan. De belangrijkste maatregelen daarbij zijn het wegknippen van de aangetaste wol, het verwijderen van de maden en controleren of er op andere plekken op het schaap ook eieren of maden aanwezig zijn. Het schaap moet dan worden behandeld met een middel dat nog aanwezige larven snel doodt. Een aantal van dergelijke uitstekende middelen is helaas door de overheid in Nederland verboden. Vraag uw dierenarts om overige beschikbare preparaten.
Weggeknipte wol met de daarin aanwezige maden moet worden verbrand. Ernstig aangetaste zieke dieren kunnen met antibiotica worden behandeld om huidinfecties te bestrijden. Als er geen voorbehoedende behandelingen worden toegepast, is een intensieve dagelijkse controle in de periode tussen mei en oktober van alle schapen en lammeren van het allergrootste belang.
Preventie
Myiasis kan worden voorkomen door behandeling met een middel dat voorbehoedend werkt of door scheren. Door de schapen en de lammeren te scheren op het moment dat de eerste gevallen zich in de koppel voordoen, kan myiasis voor ongeveer twee maanden worden voorkómen. Dit is de meest milieuvriendelijke manier om huidmadenziekte onder controle te houden.
Daarnaast zijn er verschillende middelen die preventief mogen worden gebruikt. Vraag uw dierenarts daar naar. Volg bij de behandeling de aanwijzingen op de verpakking. Er kan worden gekozen voor een dompelmethode of voor behandeling met een rugspuit, waarbij met verhoogde druk de medicamenten op de dieren worden aangebracht.
Daarbij is het wel van belang dat de schapen stijf tegen elkaar worden opgehokt, zodat de vloeistof niet direct van de wol af op de grond loopt, maar goed tot de huid kan door dringen. Ook zijn er middelen die door middel van de pour-on methode (op de rug goeten) kunnen worden toegediend.
Bij de preventie van myiasis zal een schapenhouder samen met zijn dierenarts de keuze van het te gebruiken middel moeten bepalen aan de hand van de gewenste beschermingsperiode en de prijs.
Door scheren en het daarmee creëren van ongunstige omstandigheden voor de larven van de groene vleesvlieg, kan op een milieuvriendelijke methode, ook zonder het gebruik van bestrijdingsmiddelen, myiasis goed onder controle worden gehouden. Voor grote schapenbedrijven zal de factor arbeid in deze overweging echter wel een rol meespelen.
Selectie
Uit de literatuur blijkt dat sommige schapen gevoeliger zijn voor myisais dan andere. Op termijn zouden door selectie van schapen die ongevoelig zijn voor myiasis goede resultaten kunnen worden bereikt.
* Door de eigenschap van de larven om vlees op te eten, werden en worden die larven gebruikt bij mensen die slecht helende wonden hebben. De larven worden op de huid gezet om het rotte vlees op te eten (madentherapie).